خشکی چشم

احساس سوزش، قرمزی یا وجود جسم خارجی در چشم از تجربه‌های ناخوشایندی است که می‌تواند فعالیت‌های روزمره و تمرکز کاری را تحت تأثیر قرار دهد. خشکی چشم از شایع‌ترین اختلالات سطح چشم است که برخلاف تصور عموم، تنها به معنی «کاهش تولید اشک» نیست، بلکه کیفیت ناپایدار لایه اشکی نیز در بروز آن نقش دارد.

شناخت درست علت‌ها و علائم این عارضه، نخستین گام برای مراقبت مسئولانه از سلامت بینایی و جلوگیری از آسیب‌های احتمالی است. مهلا اپتیک این مقاله را با هدف ارائه اطلاعات علمی، دقیق و کاربردی تهیه کرده است تا شما را در مسیر آگاهی و ارزیابی صحیح بینایی همراهی کند.

خشکی چشم چیست؟

خشکی چشم یک بیماری چندعاملی سطح چشم است که با از دست رفتن پایداری لایه اشکی و التهاب سطح چشم همراه است. گزارش جامع  TFOS DEWS II خشکی چشم را عارضه‌ای تعریف می‌کند که در آن ناهنجاری لایه اشکی باعث آسیب به سطح قرنیه و ملتحمه و ایجاد علائم ناراحتی چشمی می‌شود.

لایه اشکی از سه بخش اصلی شامل لایه چربی (مربوط به غدد میبومین پلک)، لایه آبی (مربوط به غدد اشکی) و لایه موکوسی تشکیل شده است. اگر هر یک از این بخش‌ها دچار اختلال شوند، اشک یا سریع‌تر از حد معمول تبخیر می‌شود یا کیفیت لازم برای مرطوب‌سازی و تغذیه سطح چشم را نخواهد داشت.

علائم خشکی چشم

علائم خشکی چشم در افراد مختلف شدت متفاوتی دارد و ممکن است در طول روز یا در محیط‌های مختلف تغییر کند.براساس راهنمای آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا (AAO)، متداول‌ترین علائم این بیماری عبارت‌اند از:

• احساس سوزش، خارش یا گرمای شدید در چشم‌ها
• احساس وجود جسم خارجی یا شن‌ریزه زیر پلک
• قرمزی و خستگی زودهنگام چشم‌ها
• حساسیت به نور (فوتوفوبیا)
• نوسان در حدت بینایی و تاری دید که با پلک‌زدن به طور موقت بهتر می‌شود
• دشواری در استفاده از لنزهای تماسی یا تحمل نکردن آن‌ها
• اشک‌ریزش مداوم و بازتابی به دلیل تحریک سطح چشم

علت خشکی چشم

بروز خشکی چشم می‌تواند ناشی از یک علت مشخص یا ترکیبی از چند عامل زمینه‌ای باشد. طبق اطلاعات منتشرشده توسط مؤسسه ملی چشم آمریکا (NEI)، مهم‌ترین علت‌های این عارضه شامل موارد زیر است:

• اختلال عملکرد غدد میبومین (MGD): انسداد یا التهاب غددی که چربی لایه اشکی را تأمین می‌کنند، باعث تبخیر سریع اشک می‌شود.
• تغییرات هورمونی: کاهش سطح استروژن و آندروژن‌ها در دوران یائسگی یا بارداری بر کارکرد غدد اشکی اثر می‌گذارد.
• افزایش سن: با افزایش سن، میزان تولید طبیعی اشک در چشم کاهش می‌یابد.
• بیماری‌های خودایمنی: اختلالاتی نظیر سندرم شوگرن، آرتریت روماتوئید و لوپوس تولید اشک را کاهش می‌دهند.
• مصرف برخی داروها: داروهای ضدآلرژی (آنتی‌هیستامین‌ها)، داروهای فشار خون، ضدافسردگی‌ها و قرص‌های ضدبارداری می‌توانند عارضه خشکی چشم ایجاد کنند.
• عوامل محیطی: قرار گرفتن در معرض دود سیگار، باد مستقیم، هوای خشک یا سیستم‌های سرمایشی و گرمایشی.
• استفاده طولانی‌مدت از نمایشگرها و لنز تماسی: کاهش نرخ پلک‌زدن هنگام خیره شدن به صفحات دیجیتال و کاهش اکسیژن‌رسانی به قرنیه بر اثر استفاده غیراصولی از لنز.
• تابش نور آبی: نور آبی که از صفحه‌ نمایش‌ها ساطع می‌شود، به طور مستقیم روی سلامت چشم تأثیر می‌گذارد. نور آبی می‌تواند باعث تحریک سطح چشم شده و منجر به خستگی و خشکی آن شود. در کنار این موضوع، نور آبی ممکن است منجر به آسیب به سلول‌های شبکیه نیز گردد و به خشکی و دیگر مشکلات بینایی دامن بزند. برای کاهش تاثیر میتوانید از عدسی بلو کنترل یا بلو لایت فیلتر استفاده کنید.

آشنایی با تأثیر نور آبی بر چشم می‌تواند به شما کمک کند تا نقش نور نمایشگرها در خستگی و ناراحتی چشمی را بهتر درک کنید و انتخاب مناسب‌تری برای محافظت از چشم‌های خود داشته باشید.

چه افرادی بیشتر در معرض خشکی چشم‌اند؟

شناخت عوامل خطر می‌تواند به شناسایی زودهنگام خشکی چشم کمک کند. به نقل از کلینیک مایو (Mayo Clinic)، موارد زیر احتمال بروز خشکی چشم یا تشدید علائم آن را افزایش می‌دهند:

• افراد بالای ۵۰ سال؛ زیرا با افزایش سن، تولید اشک معمولاً کاهش می‌یابد.
• زنان، به‌ویژه در دوره‌های تغییرات هورمونی مانند بارداری، مصرف قرص‌های جلوگیری یا یائسگی.
• کاربران لنز تماسی و افرادی که سابقه جراحی انکساری قرنیه، مانند لیزیک، دارند.
• مبتلایان به بیماری‌های خودایمنی مانند سندرم شوگرن، آرتریت روماتوئید یا لوپوس.
• افرادی که دچار اختلال عملکرد غدد میبومین یا التهاب مزمن لبه پلک (بلفاریت) هستند.
• افرادی که هنگام کار طولانی با کامپیوتر، موبایل، مطالعه یا رانندگی کمتر پلک می‌زنند؛ این وضعیت می‌تواند تبخیر اشک را افزایش دهد.
• کسانی که در معرض باد، دود، هوای خشک یا جریان مستقیم کولر و بخاری قرار دارند؛ این عوامل می‌توانند علائم خشکی چشم را بدتر کنند.

همچنین مؤسسه ملی چشم آمریکا (NEI) از افزایش سن، زن‌بودن، استفاده از لنز تماسی، برخی بیماری‌ها و داروها به‌عنوان عوامل مرتبط با خشکی چشم یاد می‌کند.

انواع خشکی چشم

از نظر مکانیسم ایجاد، خشکی چشم طبق دسته‌بندی‌های تخصصی بین‌المللی به سه گروه اصلی تقسیم می‌شود:

• خشکی چشم ناشی از تبخیر سریع: شایع‌ترین نوع خشکی چشم است که عمدتاً به دلیل اختلال غدد میبومین رخ می‌دهد. در این حالت، لایه چربی اشک کیفیت لازم را ندارد و لایه آبی اشک به سرعت تبخیر می‌شود.
• خشکی چشم ناشی از کمبود تولید آب: در این حالت، غدد اشکی به اندازه کافی مایع اشکی تولید نمی‌کنند. این فرم بیشتر با افزایش سن یا بیماری‌های خودایمنی مانند سندرم شوگرن مرتبط است.
• نوع ترکیبی: بسیاری از بیماران هم‌زمان دچار کمبود تولید اشک و تبخیر سریع آن هستند که نیازمند مدیریت هم‌زمان هر دو عامل است.

خشکی چشم چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص خشکی چشم و تعیین نوع آن نیازمند ارزیابی تخصصی توسط چشم‌پزشک یا اپتومتریست است. ارزیابی تشخیصی شامل مراحل زیر است:

• بررسی تاریخچه پزشکی و علائم: سنجش میزان تأثیر علائم بر زندگی روزمره و بررسی داروهای مصرفی.
• معاینه با اسلیت لمپ (Slit-lamp): بررسی ساختار پلک، غدد میبومین و کیفیت سطح قرنیه و ملتحمه.
• تست زمان فروپاشی لایه اشکی (TBUT): ارزیابی میزان پایداری اشک و سرعت تبخیر آن پس از پلک‌زدن.
• تست شیرمر (Schirmer Test): اندازه‌گیری میزان تولید لایه آبی اشک با استفاده از نوار کاغذی مخصوص.
• رنگ‌آمیزی سطح چشم: استفاده از قطره‌های رنگی بی‌خطر (مانند فلورسین) برای تشخیص نقاط آسیب‌دیده روی قرنیه.

روش های درمان خشکی چشم

درمان خشکی چشم متناسب با علت زمینه‌ای، شدت علائم و شرایط فردی به صورت مرحله‌ای تعیین می‌شود و هدف آن کاهش التهاب و بازگرداندن پایداری به لایه اشکی است.

• اصلاح محیط و سبک زندگی: کاهش جریان مستقیم هوا، استفاده از دستگاه بخور در محیط‌های خشک و تنظیم فواصل کاری با نمایشگرها.
• بهداشت پلک و کمپرس گرم: استفاده از کمپرس گرم پاکیزه برای نرم کردن چربی‌های مسدودشده در غدد میبومین و شست‌وشوی منظم پلک‌ها با شوینده‌های مخصوص چشم.
• قطره‌های اشک مصنوعی: قطره‌های روان‌کننده بدون نگهدارنده برای افراد با مصرف مکرر مناسب‌ترند تا از تحریک سطح چشم جلوگیری شود.
• بررسی و تعدیل استفاده از لنز تماسی: اصلاح الگوی مصرف لنز، تغییر نوع لنز یا توقف موقت آن طبق نظر متخصص.
• درمان‌های تخصصی و تجویزی: در صورت عدم بهبود، چشم‌پزشک ممکن است قطره‌های ضدالتهاب (مانند کورتیکواستروئیدهای کوتاه‌مدت یا سیکلوسپورین)، بستن مجاری خروجی اشک با پلاگ‌های مخصوص (Punctal Plugs) یا روش‌های کلینیکی حرارتی را تجویز کند.

تأثیر موبایل و کامپیوتر بر خشکی چشم

خیره شدن طولانی‌مدت به صفحات دیجیتال یکی از دلایل اصلی بروز یا تشدید علائم خشکی چشم در عصر حاضر است. هنگام کار با موبایل یا کامپیوتر، نرخ پلک‌زدن انسان تا ۵۰ درصد کاهش می‌یابد. پلک‌زدن ناقص یا ناپیوسته مانع از پخش یکنواخت اشک روی سطح قرنیه شده و تبخیر اشک را سرعت می‌بخشد.

برای کاهش خستگی و خشکی چشم دیجیتال، راهکارهای اصلاحی زیر توصیه می‌شود:

• تکنیک استراحت منظم: به ازای هر ۲۰ دقیقه کار با نمایشگر، به مدت ۲۰ ثانیه به نقطه‌ای در فاصله دور نگاه کنید تا عضلات چشم استراحت کنند.
• پلک‌زدن آگاهانه: هنگام مطالعه یا کار روی صفحات دیجیتال، به طور ارادی و کامل پلک بزنید.
• تنظیم فاصله و زاویه نمایشگر: صفحه نمایش باید کمی پایین‌تر از سطح چشم و در فاصله ۵۰ تا ۷۰ سانتی‌متری قرار گیرد.
• ممانعت از پرتاب مستقیم باد: جهت باد کولر یا فن کامپیوتر را طوری تنظیم کنید که مستقیماً به صورت و چشم‌ها نتابد.

عوارض درمان نکردن خشکی چشم

خشکی چشم مزمن و رهاشده تنها یک ناراحتی ساده نیست، بلکه عدم مدیریت آن می‌تواند سلامت سطح چشم را به خطر بیندازد. عوارض خشکی چشم شدید و درمان‌نشده می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• عفونت‌های مکرر چشمی به دلیل کاهش لایه محافظتی اشک
• التهاب مزمن ملتحمه و قرنیه
• ایجاد خراشیدگی، زخم قرنیه یا کدورت سطح قرنیه
• کاهش افت کیفیت دید و اختلال در انجام فعالیت‌هایی مانند رانندگی و مطالعه

راه های پیشگیری از خشکی چشم

اقدامات زیر می‌تواند در مراقبت روزانه از چشم‌ها و کاهش احتمال بروز خشکی چشم موثر باشد:

• اجتناب از قرارگیری در معرض باد مستقیم، دود سیگار و گردوغبار
• استفاده از عینک آفتابی استاندارد یا عینک‌های محافظ مثل عینک طبی بلوکات یا بلولایت فیلتر
• مرطوب نگه‌داشتن هوای خانه و محل کار با دستگاه بخور مناسب
• رعایت بهداشت کامل دست‌ها پیش از لمس چشم یا استفاده از لنز تماسی
• داشتن خواب کافی و نوشیدن مایعات به میزان مناسب
• برنامه‌ریزی برای معاینات دوره‌ای و منظم چشم‌پزشکی

چه زمانی به چشم پزشک مراجعه کنیم؟

احساس خشکی خفیف و گه‌گاه ممکن است با تغییرات ساده محیطی برطرف شود، اما وجود برخی علائم نشان‌دهنده لزوم ارزیابی فوری تخصصی است. طبق راهنمای خدمات بهداشت ملی بریتانیا (NHS)، در صورت مشاهده موارد زیر باید بلافاصله به چشم‌پزشک مراجعه کنید:

• درد شدید یا احساس فشار مداوم در چشم
• تغییر یا کاهش ناگهانی و پایدار در حدت بینایی
• قرمزی شدید و ترشحات چرکی یا زردرنگ از چشم
• حساسیت بسیار شدید به نور که مانع باز نگه داشتن چشم شود
• آسیب فیزیکی یا ورود جسم خارجی به چشم
• بروز قرمزی و درد هم‌زمان با استفاده از لنزهای تماسی
• تداوم یا خستگی و سوزش چشم علیرغم استفاده از اقدامات مراقبتی اولیه

جمع بندی

خشکی چشم یک عارضه شایع اما نیازمند مراقبت دقیق علمی است. پرهیز از خوددرمانی و عدم استفاده غیراصولی از قطره‌های چشمی، اساس حفظ سلامت بینایی است. در صورت تداوم علائم، ارزیابی تخصصی توسط چشم‌پزشک بهترین و ایمن‌ترین اقدام برای مراقبت از چشم‌هاست.

برای انتخاب عینک یا لنز سازگارتر با چشم‌های حساس، همین حالا با مهلا اپتیک تماس بگیرید و از راهنمایی کارشناسان ما استفاده کنید. مهلا اپتیک در انتخاب گزینه مناسب کنار شماست.

سوالات متداول در مورد خشکی چشم

در ادامه به پرتکرارترین سوالات شما پاسخ می‌دهیم:

1- آیا خشکی چشم باعث تاری دید می‌شود؟

بله. لایه اشکی اولین سطح شکافته‌کننده نور در ورود به چشم است. عدم یکنواختی این لایه باعث تاری دید نوسانی می‌شود که معمولاً پس از پلک‌زدن به طور موقت بهبود می‌یابد.

2- آیا خشکی چشم درمان قطعی دارد؟

خیر، در اکثر موارد خشکی چشم یک بیماری قابل‌کنترل است نه درمان‌پذیر به صورت قطعی. با شناسایی علت زمینه‌ای و رعایت توصیه‌های درمانی، علائم به طور چشمگیری مدیریت شده و از آسیب چشمی جلوگیری می‌شود.

3- استفاده روزانه از اشک مصنوعی ضرر دارد؟

خیر، اما نوع قطره اهمیت بالایی دارد. قطره‌های دارای ماده نگهدارنده در صورت مصرف بیش از ۴ بار در روز ممکن است باعث تحریک سطح چشم شوند. برای استفاده مداوم، قطره‌های اشک مصنوعی یک‌بارمصرف و بدون نگهدارنده با نظر متخصص پیشنهاد می‌شوند.

4- آیا لنز تماسی خشکی چشم را تشدید می‌کند؟

بله. لنزهای تماسی می‌توانند با جذب رطوبت لایه اشکی و کاهش اکسیژن‌رسانی به قرنیه، تبخیر اشک را افزایش داده و علائم خشکی چشم را در افراد مستعد تشدید کنند.

5- چرا خشکی چشم شب‌ها بیشتر می‌شود؟

در طول شب و هنگام خواب، تولید اشک به طور طبیعی کاهش می‌یابد. همچنین بسته نشدن کامل پلک‌ها در طول خواب (بسته نشدن ناقص پلک) یا هوای خشک اتاق می‌تواند شدت علائم را هنگام بیدار شدن افزایش دهد.

6- آیا کمبود ویتامین باعث خشکی چشم می‌شود؟

کمبود شدید ویتامین A بر سلامت سلول‌های مخاطی چشم تأثیر گذاشته و می‌تواند منجر به خشکی چشم شود. با این حال، مصرف خودسرانه مکمل‌ها بدون تأیید آزمایشگاهی و تجویز پزشک توصیه نمی‌شود.

7- آیا امکان دارد فردی به طور همزمان هم دچار خشکی چشم باشد و هم آلرژی؟

بله. این دو عارضه می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند. علامت اصلی آلرژی چشمی «خارش شدید» است، در حالی که در خشکی چشم بیشتر «سوزش و احساس شن‌ریزه» غلبه دارد. تشخیص تفکیکی بر عهده چشم‌پزشک است.

8- آیا اشک زیاد می تواند نشانه خشکی چشم باشد؟

بله. به این حالت «اشک‌ریزش بازتابی» می‌گویند. زمانی که سطح چشم به دلیل خشکی دچار تحریک و التهاب می‌شود، مغز پیام اضطراری برای تولید حجم زیادی اشک ارسال می‌کند؛ اما این اشک بی‌کیفیت و آبکی بوده و سطح چشم را مرطوب نگه نمی‌دارد.