تاریخچه عینک

تاریخچه عینک پوشیدنی احتمالاً از اواخر قرن سیزدهم میلادی در شمال ایتالیا آغاز شد؛ ابزاری که مخترع قطعی آن ناشناخته است. عینک از ابزاری ساده برای کمک به مطالعه، مسیر شگفت‌انگیزی طی کرد تا دید دور را اصلاح کند، روی صورت ثابت بماند، محافظ چشم در برابر نور خورشید شود و سرانجام به بخشی از مد و هویت ظاهری ارتقا یابد. در فروشگاه‌های تخصصی مانند کلینیک بینایی سنجی مهلا اپتیک، جدیدترین دستاوردهای این مسیر طولانی در قالب فریم‌ها و عدسی‌های مدرن عرضه می‌شوند.

نخستین عینک چه زمانی و در کجا ساخته شد؟

طبق گزارش The College of Optometrists، نخستین شکل عینک عموماً در قرن سیزدهم میلادی در شمال ایتالیا ساخته شده است. پیش از آن، ابزارهایی برای بزرگ‌نمایی وجود داشتند؛ مانند کره‌های شیشه‌ای پر از آب که سنکا، فیلسوف رومی، برای خواندن متون استفاده می‌کرد، یا «سنگ‌های مطالعه» که راهبان مسیحی بر اساس دانش نورشناسی دانشمندانی چون ابن هیثم توسعه دادند. این ابزارها روی متن قرار می‌گرفتند و قابل پوشیدن نبودند.

مخترع قطعی عینک پوشیدنی مشخص نیست. برخی منابع در گذشته سالوینو دلی آرماتی را مخترع عینک معرفی کرده‌اند، اما شواهد تاریخی این انتساب را معتبر نمی‌دانند. در دست‌نوشته‌ای متعلق به سال ۱۲۸۹ میلادی، نویسنده اشاره می‌کند عینک اختراعی است که به‌تازگی وارد زندگی مردم شده است. این تنوع روایت‌ها ناشی از محدود بودن اسناد مکتوب دوران پیش از رنسانس است.

عینک‌های اولیه چه شکل و ساختاری داشتند؟

عینک‌های نخستین از نظر ساختار با مدل‌های مدرن تفاوت زیادی داشتند:

• دو عدسی گرد داشتند.
• دسته‌ای برای قرارگرفتن پشت گوش نداشتند.
• با پرچ یا لولا به هم متصل می‌شدند.
• کاربر آن‌ها را روی تیغه بینی ثابت نگه می‌داشت یا از دست کمک می‌گرفت.

جنس قاب این عینک‌ها غالباً از چوب، چرم، شاخ، استخوان یا فلز بود. دلیل گرد بودن عدسی‌های اولیه، سادگی تراش شیشه، حفظ تقارن اپتیکی و سهولت نصب درون قاب بود. این مدل‌ها سنگین، شکننده و ناپایدار بودند و نسخه‌سازی دقیقی برای آن‌ها وجود نداشت.

عدسی‌های طبی چگونه تکامل پیدا کردند؟

مسیر تحول عدسی‌ها مستقیماً با نیازهای بینایی گره خورده است. عدسی‌های اولیه از نوع محدب بودند و صرفاً مشکل پیرچشمی و دید نزدیک را برطرف می‌کردند. پس از اختراع دستگاه چاپ در قرن پانزدهم، نیاز به مطالعه گسترش یافت. در سال ۱۴۵۱ میلادی، نیکولاس کوزایی عدسی‌های مقعر را برای اصلاح نزدیک‌بینی توسعه داد.

اصلاح آستیگماتیسم تا سال ۱۸۲۷ میلادی منتظر ماند؛ زمانی که جورج بیدل ایری عدسی‌های استوانه‌ای را طراحی کرد. بر اساس نامه بنجامین فرانکلین در Library of Congress، او برای رهایی از تعویض مداوم دو عینک، عدسی‌ها را برش داد و نیمی از هر نوع عدسی را در یک قاب واحد قرار داد.

در قرن بیستم، شیشه‌های سنگین جای خود را به مواد پلاستیکی سبک و پلیمری دادند. اکنون عدسی‌های پیشرفته مانند انواع تدریجی (پروگرسیو)، فتوکرومیک و ضدبازتاب با طراحی دیجیتال به تکامل رسیده‌اند.

دسته و فریم عینک چگونه به شکل امروزی رسید؟

ثابت نگه‌داشتن عینک روی صورت تا قرن‌ها چالشی مهندسی بود. روند تکامل فریم‌ها مراحل زیر را طی کرد:

• در قرن هفدهم، صنعتگران اسپانیایی نوارها و حلقه‌های ابریشمی را ابداع کردند که دور گوش می‌افتاد.
• با انتقال این طرح به چین، وزنه‌های فلزی کوچکی به انتهای نوارها اضافه شد تا تعادل عینک حفظ شود.
• در سال ۱۷۲۷ میلادی، ادوارد اسکارلت، عینک‌ساز بریتانیایی، دسته‌های جانبی ثابت را توسعه داد. دسته‌های اولیه پشت گوش خم نمی‌شدند، زیرا زیر کلاه‌گیس‌های رایج آن دوران پنهان می‌شدند.
• در قرن نوزدهم، مدل‌هایی مانند پنس‌نه (عینک بدون دسته گیره‌دار)، مونوکل (تک‌چشمی) و لورنت (عینک دسته‌دار) میان طبقات خاص رواج یافتند.
• تولید صنعتی در قرن بیستم، فریم‌های سلولوئیدی و پلاستیکی سبک را جایگزین فلزات سنگین کرد و تنوع طراحی را افزایش داد.

تاریخچه عینک آفتابی

محافظت از چشم در برابر نور شدید سابقه‌ای طولانی دارد؛ بااین‌حال، نمونه‌های قدیمی از نظر ساختار و عملکرد با عینک آفتابی مدرن تفاوت داشتند:

• محافظ‌های اینوئیت: مردمان اینوئیت محافظ‌های شکاف‌داری از عاج گراز دریایی، استخوان یا چوب می‌ساختند تا شدت بازتاب نور برف و احتمال برف‌کوری را کاهش دهند.
• کوارتز دودی در چین: برخی قضات چینی در دوران سلسله سونگ از عدسی‌های کوارتز دودی استفاده می‌کردند تا حالت چشم‌ها و واکنش خود را هنگام محاکمه پنهان کنند؛ بنابراین هدف اصلی، محافظت در برابر آفتاب نبود.
• زمرد نرون: گفته می‌شود امپراتور نرون نبرد گلادیاتورها را از پشت زمردی صیقل‌خورده تماشا می‌کرد؛ اما مشخص نیست هدف او کاهش شدت نور، اصلاح دید یا نمایش جایگاه اشرافی بوده است.
• عدسی‌های سبز ونیزی: در قرن هجدهم، عدسی‌های سبزرنگی برای کاهش بازتاب نور آب در اختیار دریانوردان و ساکنان ونیز قرار گرفت. این نمونه‌ها گامی اولیه در مسیر ساخت عینک‌های محافظ در برابر نور بودند.
• پیشنهاد جیمز آیسکا: جیمز آیسکا، عینک‌ساز انگلیسی، در سال ۱۷۵۲ استفاده از عدسی‌های آبی و سبز را پیشنهاد کرد. هدف او کاهش خیرگی و کمک به برخی مشکلات بینایی بود، نه محافظت استاندارد در برابر پرتو فرابنفش.
• تولید انبوه در قرن بیستم: از اواخر دهه ۱۹۲۰، عینک‌های آفتابی با تولید و فروش گسترده‌تر در دسترس عموم قرار گرفتند و به‌تدریج از وسیله‌ای محافظتی به اکسسوری مد تبدیل شدند.
• پیدایش عدسی‌های پلاریزه: در دهه ۱۹۳۰، فناوری فیلترهای پلاریزه توسعه یافت تا بازتاب‌های مزاحم نور از سطح آب، جاده و برف کاهش پیدا کند.
• توسعه عینک‌های خلبانی: در همین دوره، مدل‌های خلبانی برای کاهش خیرگی نور در ارتفاع طراحی شدند و بعدها با استقبال عمومی، به یکی از شناخته‌شده‌ترین مدل‌های عینک آفتابی تبدیل شدند.
• عینک آفتابی مدرن: عینک‌های امروزی علاوه بر کاهش شدت نور و خیرگی، در صورت برخورداری از استاندارد مناسب می‌توانند از چشم در برابر پرتوهای UVA و UVB نیز محافظت کنند. طبق توصیه National Eye Institute، هنگام خرید عینک آفتابی باید مدلی انتخاب شود که ۹۹ تا ۱۰۰ درصد پرتوهای UVA و UVB را مسدود کند یا دارای نشان UV400 باشد.

عینک از چه زمانی وارد ایران شد؟

تعیین سال دقیق ورود نخستین عینک به ایران دشوار است. یافته‌های باستان‌شناسی در یانیق تپه تبریز، شیء استخوانی مربوط به هزاره چهارم و سوم پیش از میلاد را نشان داده‌اند که برخی پژوهشگران مانند علی‌اکبر سرافراز آن را عینک نامیده‌اند. با این حال، باستان‌شناسان دیگر در کارکرد اپتیکی این قطعه تردید دارند و احتمال می‌دهند جنبه زیبایی یا محافظتی در برابر نور شدید داشته است.

عینک‌های طبی و پوشیدنی به سبک اروپایی، بر اساس شواهد موجود، در دوره صفویه و از طریق روابط تجاری، جهانگردان و سفرای غربی در ایران شناخته شدند. اشاره به عینک در اشعار، متون و نگارگری‌های عصر صفوی نشان می‌دهد این وسیله در میان طبقات خاص رواج داشته است. عمومی‌تر شدن استفاده از عینک قدیمی و عبور از کاربرد اشرافی آن، به تدریج در دوره‌های قاجار و معاصر اتفاق افتاد.

عینک چگونه از وسیله‌ای پزشکی به بخشی از مد تبدیل شد؟

عینک‌های اولیه ابزاری کمیاب بودند که ثروت و دانش کاربر را نشان می‌دادند. در دوران ویکتوریا، استفاده از طلا و سنگ‌های قیمتی در فریم‌ها، این وسیله را به نمادی از منزلت اجتماعی بدل کرد. تولید انبوه صنعتی قیمت‌ها را کاهش داد و عینک را در دسترس عموم گذاشت.

در قرن بیستم، ورود پلاستیک به صنعت اپتیک، امکان خلق فرم‌ها و رنگ‌های متنوع را فراهم کرد. مدل‌هایی مانند فریم‌های چشم‌گربه‌ای در دهه ۱۹۵۰ و عینک‌های بزرگ در دهه ۱۹۷۰، استایل شخصی را بازتعریف کردند. ستاره‌های سینما نقش پررنگی در این تحول داشتند؛ چهره‌هایی که برای فرار از نور شدید استودیوها یا نگاه هواداران عینک تیره می‌زدند، ناخواسته عینک آفتابی را به نماد جذابیت و شهرت بدل کردند.

عینک‌های امروزی چه تفاوتی با مدل‌های قدیمی دارند؟

عینک‌های قدیمی محدودیت‌های ساختاری فراوانی داشتند، اما مهندسی مواد و اپتیک دیجیتال در دوران مدرن، کیفیت بینایی را دگرگون کرده است.

تکامل عینک حاصل اختراع ناگهانی فردی خاص نبود، بلکه نتیجه چند قرن پیشرفت پیوسته در علم فیزیک نور، هنر شیشه‌گری، طراحی فریم و تولید صنعتی است. ابزاری که روزگاری فقط دانشمندان توان خرید آن را داشتند، اکنون به یاری تجهیزات مدرنی که در مراکزی مانند مهلا اپتیک عرضه می‌شوند، بینایی انسان را با دقت بالایی تضمین می‌کنند.

جمع‌بندی

تکامل عینک حاصل اختراع ناگهانی یک فرد خاص نبود، بلکه نتیجه چند قرن پیشرفت پیوسته در علم فیزیک نور، هنر شیشه‌گری، طراحی فریم و تولید صنعتی به شمار می‌رود. ابزاری که روزگاری فقط دانشمندان و اشراف‌زادگان توان تهیه آن را داشتند، اکنون با بالاترین استانداردهای اپتیکی تولید می‌شود و سلامت بینایی انسان را تضمین می‌کند. این مسیر طولانی نشان می‌دهد که انسان‌ها همواره برای رفع محدودیت‌های فیزیکی خود، مرزهای علم و مهندسی را جابه‌جا کرده‌اند.

سوالات متداول در مورد تاریخچه عینک

در ادامه به سوالات متداول شما پاسخ می‌دهیم.

1- مخترع عینک چه کسی بود؟

مخترع قطعی و دقیق عینک ناشناخته است. شواهد نشان می‌دهند نخستین عینک‌های پوشیدنی در اواخر قرن سیزدهم میلادی توسط صنعتگران در شمال ایتالیا ساخته شدند. انتساب این اختراع به چهره‌هایی مانند سالوینو دلی آرماتی از سوی تاریخ‌نگاران معتبر رد شده است.

2- نخستین عینک در کدام کشور ساخته شد؟

اولین نمونه‌های عینک پوشیدنی در منطقه شمال ایتالیا ابداع شدند. مهارت شیشه‌گران ونیزی در آن دوران نقش مهمی در تولید و گسترش این ابزارهای اولیه داشت.

3- آیا عینک‌های اولیه دسته داشتند؟

خیر، عینک‌های نخستین فاقد دسته‌های جانبی بودند. این عینک‌ها با طراحی پرچی ساخته می‌شدند و کاربر باید آن‌ها را روی تیغه بینی ثابت می‌کرد یا با دست جلوی چشم نگه می‌داشت.

4- چرا بیشتر عینک‌های قدیمی گرد بودند؟

تراش و صیقل‌دادن شیشه‌ها به‌صورت دایره، با ابزارهای ابتدایی بسیار آسان‌تر بود. فرم گرد به حفظ تقارن اپتیکی عدسی کمک می‌کرد و نصب آن درون قاب‌های چوبی یا فلزی دست‌ساز راحت‌تر انجام می‌شد.

5- عدسی مخصوص نزدیک‌بینی از چه زمانی ساخته شد؟

عدسی‌های مقعر برای اصلاح نزدیک‌بینی، حدوداً در اواسط قرن پانزدهم میلادی (سال ۱۴۵۱) توسط نیکولاس کوزایی توسعه یافتند. پیش از آن، عینک‌ها فقط برای اصلاح دید نزدیک و پیرچشمی کاربرد داشتند.

6- عینک دوکانونی را چه کسی اختراع کرد؟

بنجامین فرانکلین در دهه ۱۷۸۰ میلادی عینک دوکانونی را معرفی کرد. او با برش دو عدسی متفاوت و قرار دادن آن‌ها در قاب واحد، نیاز به استفاده از دو عینک مجزا برای مطالعه و دید دور را برطرف ساخت.

7- نخستین عینک آفتابی چه کاربردی داشت؟

محافظ‌های باستانی نور، مانند عینک‌های شکاف‌دار اینوئیت‌ها، برای جلوگیری از برف‌کوری ساخته می‌شدند. در چین باستان نیز عدسی‌های کوارتز دودی کاربرد پزشکی نداشتند و صرفاً برای پنهان‌کردن حالت چشمان قضات در دادگاه استفاده می‌شدند.

8- آیا مردم ایران در گذشته از عینک استفاده می‌کردند؟

شواهد نشان می‌دهند عینک‌های طبی به سبک اروپایی در دوره صفویه وارد ایران شدند و میان طبقات خاص رواج یافتند. کشف شیء استخوانی در یانیق تپه (مربوط به پیش از تاریخ) نیز وجود داشته که برخی آن را نوعی محافظ چشم باستانی دانسته‌اند، اما کارکرد اپتیکی آن قطعی نیست.

9- عینک در گذشته کالایی گران و اشرافی بود؟

بله، پیش از انقلاب صنعتی، عینک‌ها دست‌ساز بودند و به دلیل سختی تولید عدسی، قیمت بالایی داشتند. استفاده از فلزات گران‌بها در قاب عینک دوران ویکتوریا، آن را به نماد ثروت و جایگاه اجتماعی تبدیل کرده بود.

10- واژه عینک از کجا آمده است؟

ریشه واژه عینک معمولاً ترکیبی از کلمه عربی «عین» به معنای چشم و پسوند فارسی «ک» (نسبت یا تصغیر) دانسته می‌شود. درباره ریشه‌شناسی دقیق و ارتباط احتمالی آن با واژه‌هایی نظیر «آیینک»، میان پژوهشگران اختلاف‌نظر وجود دارد.